Οι Ένοπλες Δυνάμεις της Τουρκίας και οι Δικαστές Μια οιωνεί γερουσία στο τουρκικό πολιτικό σύστημα

Θέμα: Οι Ένοπλες Δυνάμεις της Τουρκίας και οι Δικαστές: Μια οιωνεί γερουσία στο τουρκικό πολιτικό σύστημα. Συντάκτης: Στέφανος Βαρθάλης, Ταξχος ε.α. - Μέλος Επιτροπής Μελετών - Ερευνών ΣΕΕΘΑ Ημερομηνία καταχώρησης: 15 Οκτωβρίου 2008 Την 14η Μαρτίου 2008 ο Γενικός Εισαγγελέας του Ανωτάτου Ακυρωτικού Δικαστηρίου της Τουρκίας. Αμπουραχμάν Γιαλτσίνκαγια υπέβαλε υπόμνημα στο Συνταγματικό Δικαστήριο της χώρας, με το οποίο του ζητούσε να διατάξει την απαγόρευση λειτουργίας του κυβερνώντος κόμματος Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (ΑΚΡ), ισχυριζόμενος ότι το κυβερνών κόμμα «έχει καταστεί κέντρο αντικοσμικής δραστηριότητος, θερμοκήπιο για τις δυνάμεις του τάσσονται κατά του κοσμικού χαρακτήρα του κράτους, χρησιμοποιεί τα δημοκρατικά δικαιώματα για να επιβάλλει τον ισλαμικό νόμο (την sharia), το πολιτικό Ισλάμ στην Τουρκία δεν περιορίζεται στο χώρο μεταξύ ανθρώπων και Θεού, αλλά έχει και την αξίωση να ρυθμίσει και τους κρατικούς και κοινωνικούς αγώνες, προσπαθεί να μετατρέψει την Τουρκία σε Ισλαμικό κράτος υπονομεύοντας τον κοσμικό χαρακτήρα της Τουρκικής Δημοκρατίας». Έναυσμα νια την προσφυγή, ήταν η άρση της απαγόρευσης να φορούν μέσα στα Πανεπιστήμια οι φοιτήτριες την ισλαμική μαντίλα και η αναταραχή που έχει προκληθεί σε όλη την κοινωνία από το θέμα αυτό. Ο συμβολισμός της μουσουλμανικής μαντίλας και η σημειολογική σημασία της ενδυματολογικής προτίμησης των μελών του κόμματος ΑΚΡ και των συντηρητικών σουνιτών μουσουλμάνων της χώρας, φέρνουν συνεχείς τριβές μεταξύ της κοσμικής ελίτ της χώρας και του κόμματος ΑΚΡ. Σε μια άλλη περίπτωση το δημοτικό συμβούλιο μιας περιοχής της Κωνσταντινουπόλεως επέβαλε λογοκρισία και απηγόρευσε γιγαντοαφίσα που έδειχνε νέα γυναίκα να φορά μαγιό μπικίνι. Στην προσφυγή του που έγινε αποδεκτή την 31 Μαρτίου 2008, ο Γενικός Εισαγγελέας ζητά να απαγορευθεί η πολιτική δραστηριότητα 71 μελών του κόμματος, συμπεριλαμβανομένων του προέδρου της Τουρκικής Δημοκρατίας Αμπντουλάχ Γκιούλ, του πρωθυπουργού Ρετζέπ Ταγίττ Ερντογάν και του πρώην Προέδρου της Τουρκικής Εθνοσυνέλευσης Μπουλέντ Αρίντς. Η προσφυγή αυτή των 142 σελίδων για την τύχη του ΑΚΡ και των 71 πολιτικών, συνοδεύετο από 24 ογκωδέστατους φακέλους με αποδεικτικά στοιχεία. Για να καταδικαστεί το κόμμα, απαιτούνται επτά θετικοί ψήφοι του Δικαστηρίου που απαρτίζεται από ένδεκα Δικαστές οι περισσότεροι των οποίων είναι Κεμαλιστές. Τα μέλη του Δικαστηρίου αυτού διορίζονται από τον εκάστοτε Πρόεδρο της χώρας και είναι αυτό το Δικαστήριο που τον περασμένο Μάιο απαγόρευσε στον τότε υποψήφιο και νυν Πρόεδρο της χώρας Α. Γκιούλ να εκλεγεί πρόεδρος. Τον Μάρτιο του 2007, οι Ένοπλες Δυνάμεις με ανάρτηση στην ιστοσελίδα τους τάχθηκαν ανοικτά κατά της εκλογής του ΥΠΕΞ Α. Γκιούλ στον θώκο της Προεδρίας της χώρας. Τότε η κυβέρνηση αντέδρασε οδηγώντας την χώρα σε εκλογές τις οποίες κέρδισε τον Ιούλιο πανηγυρικά με ποσοστό 46,6% και εξέλεξε τον πρόεδρο της αρεσκείας της. Η διαδικασία που θα ακολουθηθεί κατά την εκδίκαση της προσφυγής του Γενικού Εισαγγελέα, περιγράφεται στο Τουρκικό Σύνταγμα και εκτιμάται ότι θα διαρκέσει από έξι έως οκτώ μήνες. Ο Τούρκος Πρόεδρος μόλις έμαθε τα της προσφυγής δήλωσε «η απόφαση αυτή δεν με εκπλήσσει, εμείς συνεχίζουμε την δουλειά μας», ο Πρωθυπουργός αντέδρασε με την φράση «Με ένα πολιτικό κόμμα που διαθέτει τέτοια πλειοψηφία στην Εθνοσυνέλευση, πρέπει να σκεφτούμε τι θα κερδίσει η Τουρκία και τι θα χάσει από μια τέτοια απαίτηση» ενώ ο πρώην πρόεδρος της Εθνοσυνέλευση, Μπουλέντ Αρίντς δήλωσε «Στις επόμενες εκλογές το κόμμα μας θα πάρει 70%». Η προσφυγή επελέγη να υποβληθεί απόγευμα Παρασκευής, προκειμένου να μην επηρεασθεί άμεσα το Χρηματιστήριο της Κωνσταντινουπόλεως, αλλά η Δευτέρα βρήκε το χρηματιστήριο να πέφτει 7,5%1 τη νέα Τουρκική λίρα να υποτιμάται κατά 3,5% έναντι του Αμερικανικού δολαρίου και την πρόεδρο της Ενώσεως Τουρκικών Βιομηχανιών (TUSIAD) Αρζουχάν Ντογάν- Γιαλτσιντάγκ να δηλώνει: «Η απαγόρευση λειτουργίας πολιτικών κομμάτων δεν συνάδει με την ομαλή λειτουργία της Δημοκρατίας». Ο Ευρωπαίος επίτροπος για την διεύρυνση Όλι Ρέν δήλωσε: «Τα πολιτικά θέματα συζητιόνται στο Κοινοβούλιο και αποφασίζονται στις κάλπες και όχι στις δικαστικές αίθουσες». Το φαινόμενο αυτό, δηλαδή η απαγόρευση της λειτουργίας ενός κόμματος έχει παρατηρηθεί και στο παρελθόν, με αποτέλεσμα από το 1947 που αρχίζει η πολυκομματική περίοδος της Τουρκικής Δημοκρατίας, να έχουν κατά καιρούς κλείσει με δήμευση των περιουσιακών τους στοιχείων, 24 κόμματα, 4 εξ αυτών με ισλαμικές καταβολές, όπως το κυβερνών. Τα τέσσερα αυτά κόμματα είχαν πρόεδρο τον Νετσμεντίν Ερντογάν ο οποίος ευρίσκεται σήμερα σε κατ’ οίκον περιορισμό εκτίοντας ποινή ενδεκάμηνης φυλάκισης. Πάντοτε τα κόμματα αυτά αλλάζουν τίτλο και επανεμφανίζονται στην Τουρκική πολιτική σκηνή, με νέο όνομα. Το κυβερνών κόμμα είναι το διάδοχο του κόμματος Αρετής του πρώην πρωθυπουργού Ερμπακάν, δηλαδή δεν θα είναι η πρώτη φορά εάν απαγορευθεί η λειτουργία του. Το Τουρκικό κράτος από την δημιουργία του το 1923 και μετά από τα αλλεπάλληλα στρατιωτικά πραξικοπήματα, φανερά (1960. 1971, 1982) ή κεκαλυμμένα (1998, 2007) έχει εδρασθεί επάνω στην φιλοσοφία του ιδρυτού της Τουρκικής Δημοκρατίας και στην εφαρμογή της καθημερινής πολιτικής από τον αποκαλούμενο Κεμαλισμό. Ο Κεμαλισμός είναι σαν το Αμερικανικό Όνειρο. Κανείς δεν μπορεί να το περιγράψει αλλά όλοι το επικαλούνται. Έτσι ο Γενικός Εισαγγελέας του Ανωτάτου Ακυρωτικού Δικαστηρίου της Τουρκίας παρατηρώντας την δραστηριότητα της κυβερνητικής πολιτικής θεώρησε ότι η κυβέρνηση της χώρας δηλαδή το κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης δεν εμφορείται από τα ιδανικά του Κεμαλισμού, έχει κρυφή ατζέντα και μή ακολουθώντας μία από τις αρχές του, αυτή της Εκκοσμίκευσης του κράτους, ως κόμμα με ισλαμικές καταβολές, θα επιβάλλει τον ισλαμικό νόμο (την sharia). Από ιδρύσεώς της, η ανώτατη γραφειοκρατία της Τουρκικής Δημοκρατίας έχει δημιουργήσει δομές τέτοιες που η διοίκηση του κράτους, να στηρίζεται σε θεσμούς εγνωσμένης κεμαλικής ιδεολογίας. Θεσμούς που θα τους υπηρετούν πρόσωπα που πιστεύουν στις αρχές όπως τις καθόρισε ο ιδρυτής της Μουσταφά Κεμάλ (Ατατούρκ), τα γνωστά έξι βέλη (Εθνικισμός, Λαϊκότητα, Ρεπουμπλικανισμός, Κρατισμός, Εκκοσμίκευση και Ριζοσπαστικότητα). Τέτοιοι θεσμοί είναι ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας, το Υπουργείο Εξωτερικών με το Διπλωματικό του Σώμα, το Δικαστικό Σώμα, ενώ θεματοφύλακας του πολιτεύματος είναι οι Τουρκικές Ενοπλες Δυνάμεις (ΤΕΔ). Η εκκοσμίκευση- η αρχή του λαϊκού κράτους για την Ευρώπη- συνιστά τον θεμέλιο λίθο του κεμαλικού εκσυγχρονισμού, εκφράζοντας την ανατροπή του ισλαμικού προτύπου και την εφαρμογή ενός αυστηρού διαχωρισμού κράτους και θρησκείας. Επιπλέον, η αρχή της εκκοσμίκευσης εξυπηρετεί ταυτόχρονα την εφαρμογή του εθνικισμού κατά πρώτον, διότι το Ισλάμ είναι αντίθετο με οποιαδήποτε εθνική διαφοροποίηση, και κατά δεύτερον, διότι η έννοια του έθνους λειτουργεί ιδεολογικά ως υποκατάστατο του Ισλάμ2. Ο μεγάλος «συμβιβασμός στην Τουρκία έγινε τον Νοέμβριο του 2002 όταν οι Τουρκικές Ένοπλες Δυνάμεις (TEL) επέτρεψαν ή έστω επέδειξαν ανοχή στο να εκλεγεί και μάλιστα με μεγάλη πλειοψηφία το κόμμα Αρετής και Δικαιοσύνης (ΑΚΡ), το οποίο χαρακτηρίζεται ως ισλαμικό. Το 2002 η Τουρκία απέκτησε μονοκομματική κυβέρνηση μετά από πολλά χρόνια. Ο αρχηγός του κόμματος εκείνη την εποχή (Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν ) ήταν στην φυλακή γιατί είχε απαγγείλει ένα ποίημα, όταν πριν λίγα χρόνια ήταν δήμαρχος της Κωνσταντινούπολης, το οποίο θεωρήθηκε από τους Δικαστές3 ότι προσέβαλλε τις ΤΕΔ και τον κοσμικό χαρακτήρα του κράτους. Με την άνοδο του στην εξουσία το ΑΚΡ άρχισε μια σειρά μεταρρυθμίσεων στην νομοθεσία της χώρας προκειμένου να εναρμονισθεί αυτή με τα πολιτικά κριτήρια της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΈ). τα αποκαλούμενα κριτήρια Κοπεγχάγης, με στόχο την αποδοχή της Τουρκικής Δημοκρατίας για ένταξη στην ΕΕ. Οι μεταρρυθμίσεις αυτές ήταν πρωτόγνωρες για τα δεδομένα της χώρας. Τόσες πολλές και δραστικές μεταρρυθμίσεις είχαν να συμβούν από την εποχή της δημιουργίας της Τουρκικής Δημοκρατίας, την εποχή του Ατατούρκ. Μετά το 2005 ο αριθμός των μεταρρυθμίσεων άρχισε να παρουσιάζει μείωση. Δεν υπάρχει πρόοδος στην ανάγκη κατάργησης ή τροποποίησης του άρθρου 301 του Ποινικού Κώδικα, (το άρθρο αναφέρεται στην προσβολή της Τουρκικότητας), ενώ γίνονται σοβαρές καταγγελίες που εξακολουθούν να μην προστατεύονται τα ατομικά δικαιώματα των πολιτών, η ελευθερία της έκφρασης, καθώς και τα δικαιώματα των θρησκευτικών και εθνικών μειονοτήτων. Παλαιότερα, όταν η κυβέρνηση του Ερμπακάν δοκίμασε να αναβαθμίσει τα θρησκευτικά σχολεία για να έχουν οι απόφοιτοί τους πρόσβαση στην τριτοβάθμια εκπαίδευση, αναγκάστηκε να κάνει πίσω κάτω από την αντίδραση του κεμαλικού κατεστημένου και του στρατού. Κατά το Κεμαλικό κατεστημένο εάν οι μαθητές αυτοί αποκτήσουν πανεπιστημιακή μόρφωση θα εισέλθουν στον κρατικό μηχανισμό και κάποια ημέρα θα αλώσουν το κοσμικό κράτος εκ των έσω. Ο κίνδυνος της άλωσης αυτής ήταν ένα από τα σημεία του υπομνήματος του «βελούδινου πραξικοπήματος» όπως χαρακτηριστικά αποκαλέστηκε, το «πραξικόπημα» που πραγματοποίησαν οι Τουρκικές Ένοπλες Δυνάμεις με επιστολή, που απέστειλε το Συμβούλιο Εθνικής Ασφαλείας στον πρωθυπουργό Ερμπακάν τον Φεβρουάριο του 1997 ο οποίος και αναγκάστηκε σε παραίτηση το καλοκαίρι της ίδιας χρονιάς. Τον περασμένο Μάρτιο, με ανάρτηση στην ιστοσελίδα του Τουρκικού Γενικού Επιτελείου της αντιρρήσεως των ΤΕΔ στην υποψηφιότητα του Α. Γκιούλ για την προεδρία της χώρας, πραγματοποιήθηκε το «e- πραξικόπημα» . Το θέμα δεν είναι αυτό που πολλοί επικαλούνται δηλαδή το πρόβλημα της ισλαμικής μαντίλας. Και αυτό, γιατί το κεμαλικό κατεστημένο δεν νοιάζεται ιδιαίτερα για το αν η γυναίκα του προέδρου της Δημοκρατίας θα φοράει μαντίλα στις εθνικές επετείους. Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας, σύμφωνα με το ισχύον Σύνταγμα είναι ο αρχηγός του κράτους, διασφαλίζει την εφαρμογή του Συντάγματος και την ομαλή και αρμονική λειτουργία των κρατικών οργάνων και εκπροσωπεί την Τουρκική Δημοκρατία και την ενότητα του Τουρκικού έθνους. Υπό την έννοια αυτή, αποδίδεται στον Πρόεδρο της Δημοκρατίας η ιδιότητα του φύλακα του έθνους και εγγυητού του Συντάγματος4, που του επιτρέπει να απαγορεύσει ακόμη και στο Συνταγματικό Δικαστήριο να ανατρέπει αποφάσεις του, σύμφωνα με το άρθρο 105 του Συντάγματος. Επίσης, το οποίο είναι πιθανώς και σπουδαιότερο, στον Πρόεδρο της Δημοκρατίας υπάγεται το Κρατικό Εποπτικό Συμβούλιο, του οποίου τα μέλη ορίζονται από τον αρχηγό του κράτους και έχει σκοπό να διεξάγει κάθε είδους έρευνα για ζητήματα νομιμότητος της δράσης όλων των δημοσίων υπηρεσιών, δημοσίων επιχειρήσεων, συνδικαλιστικών οργανισμών, επαγγελματικών ενώσεων δημοσίου δικαίου, ιδρυμάτων, με εντολή του ιδίου του Προέδρου, ενώ από την δικαιοδοσία του οργάνου εξαιρούνται μόνο οι Ένοπλες Δυνάμεις5. Αυτό πρακτικά σημαίνει ότι ο ισλαμιστής πρόεδρος μπορεί να επιτρέψει στο ισλαμικό κόμμα να ελέγξει σε μεγάλο βαθμό όλη τη δημόσια διοίκηση και ιδιαίτερα το Δικαστικό Σώμα, το οποίο θεωρείται από τους Κεμαλιστές το αποτελεσματικότερο ανάχωμα απέναντι στους ισλαμιστές. «Αυτό είναι το κρισιμότερο κομβικό σημείο για τον επόμενο χρόνο» ανέφερε τούρκος αναλυτής και πρόσθεσε: «Οι «πασάδες» αισθάνονται ότι αν χάσουν τα ανώτατα δικαστήρια, τα έχουν πλέον χάσει όλα». Επιπρόσθετα, όπως περιγράφεται στο προανεφερθέν άρθρο του Economist6, μια νέα τάξη φιλόδοξων επιχειρηματιών της Ανατολίας, ψηφοφόρων του ΑΚΡ που ανδρώθηκε και απέκτησε οικονομική ισχύ, αμφισβητεί την μονοκρατορία της Κεμαλικής ελίτ. Όταν εξελέγη από τον λαό το ΑΚΡ για να διαχειριστεί τις τύχες των Τούρκων, όχι μόνο εκπροσωπούσε τον μη προνομιούχο Τούρκο, τον μικρομεσαίο επιχειρηματία της Ανατολίας αλλά και τις φτωχές μάζες των μεγάλων πόλεων. Τώρα αυτοί οι μη προνομιούχοι αμφισβητούν την ελίτ που απέκτησε ισχύ και χρήμα στο όνομα του Κεμαλισμού. Δεν πρέπει να μας διαφεύγει ότι την χρονική αυτή περίοδο, η Τουρκική Αστυνομία ερευνά μια οργάνωση (Ergenekon) με διασυνδέσεις αποστράτων αξιωματικών του Στρατού, παρακρατικών οργανώσεων, δικηγόρων, και δημοσιογράφων, που είχε στόχο την δημιουργία χάους στην χώρα και την επιβολή στρατιωτικής δικτατορίας όπως περιεγράφετο σε ημερολόγιο απόστρατου Αρχηγού του Τουρκικού πολεμικού ναυτικού. Τώρα όλοι, Κεμαλιστές και Ισλαμιστές, ζητούν ηρεμία και συμφιλίωση, ενώ όπως δήλωσε ο Πρόεδρος της χώρας η κυβέρνηση συνεχίζει το έργο της, ο δε πρωθυπουργός βεβαιώνει ότι θα επιταχυνθούν οι διαδικασίες για την ολοκλήρωση των μεταρρυθμίσεων στις οποίες περιλαμβάνεται και η αλλαγή του νόμου για την απαγόρευση των κομμάτων. Το πιθανότερο είναι ότι το Δικαστήριο, αναλογιζόμενο το κενό της εξουσίας που θα δημιουργηθεί, δεν θα επιβάλει την παύση λειτουργίας του ΑΚΡ, αλλά ίσως να αναστείλει την βουλευτική ιδιότητα μερικών εκ των 71 μελών του κυβερνώντος κόμματος. Ένα τέτοιο ενδεχόμενο θα δυσκολέψει τις προσπάθειες της κυβερνήσεως να περιορίσει την εξουσία της Κεμαλικής ελίτ και κατ’επέκταση θα καθυστερήσει τις μεταρρυθμίσεις που χρειάζεται η χώρα για να ανταποκριθεί στα κριτήρια που έχει θέσει η ΕΕ. Σημειώσεις 1. Βλ. Άρθρο «See you in court», www.economist.com, 19-3-2008. 2. Π. Φουντεδάκη, «Το τουρκικό πολίτευμα. Το χωλό δημοκρατικό πρότυπο και οι θεσπισμένες παρεκκλίσεις του», Εκδ. Αντ. Ν. Σάκκουλα, Αθήνα-Κομοτηνή 2002, σελ. 235. 3. Αυτεπάγγελτη δίωξη γιατί ενέργειες οι οποίες μπορεί να εκληφθούν ως απειλή για την κοσμική μορφή του κράτους συνιστούν έγκλημα κατά της χώρας. 4. Π. Φουντεδάκη, ,Το τουρκικό ποίτευμα. Το χωλό δημοκρατικό πρότυπο και οι θεσπισμένες παρεκκλίσεις του». Εκδ. Αντ. Ν. Σάκκουλα, Αθήνα-Κομοτηνή 2002, σελ. 373. 5. Όπως παραπάνω, σελ. 383. 6. Β΄. Άρθρο «See you in court», www.economist.com, 19-3-2008.