Πολιτισμός και βιώσιμη ανάπτυξη.

Θέμα: Πολιτισμός και βιώσιμη ανάπτυξη.
 
Συντάκτης: Γεώργιος Ι. Χριστογιάννης, Πρέσβυς ε.τ., Καθηγητής Διπλωματικής Ακαδημίας
 
Ημερομηνία καταχώρησης: 7 Νοεμβρίου 2007
 

Ενώ η έννοια του πολιτισμού έχει προσδιοριστεί, με μικρές αποκλίσεις, από πολλών ετών, ο όρος «ανάπτυξη» σε συσχετισμό με τον πολιτισμό (πολιτιστική ανάπτυξη) αποτελεί ακόμα αντικείμενο μελέτης και ερμηνείας σε διεθνές επίπεδο. Διατυπώθηκε το ερώτημα: ανάπτυξη είναι μια άψυχη διαδικασία δικονομικής άνθησης αφιερωμένη αποκλειστικά στη δημιουργία πλούτου, η οποία αντιμετωπίζει τα πάντα, συμπεριλαμβανομένου του πολιτισμού, ως προϊόντα; Ή είναι μέρος μιας ευρύτερης προσπάθειας για την δημιουργία μιας κοινωνίας, τα μέλη της οποίας συμμετέχουν αλλά και επωφελούνται από αυτή τη διαδικασία και οι στόχοι της οποίας δεν περιορίζονται στην οικονομία αλλά διαμορφώνονται από τις πολιτισμικές αξίες αυτών των ατόμων; Αφορμή για προβληματισμούς αυτούς έδωσε η προσπάθεια να βοηθηθούν οικονομικά υπανάπτυκτες χώρες του Νότου, χωρίς στ’ αναπτυξιακά προγράμματα ν’ αγνοούνται οι πολιτισμικές ιδιαιτερότητες των κατά τόπους χωρών. Έπρεπε δηλαδή ν’ αναγνωρισθεί ότι η αλληλεπίδραση πολιτισμού και ανάπτυξης είναι διάλογος δυο πολιτισμικών υποδειγμάτων από τα οποία το ένα αντιστοιχεί σε παραδοσιακούς, προβιομηχανικούς πολιτισμούς και το άλλο εκφράζει τον κυρίαρχο βιομηχανικό - ηλεκτρονικό πολιτισμό.
Όπως χαρακτηριστικά τόνισε ο πρώην Γενικός Διευθυντής της UNESCO Φεδερίκο Μαγιόρ. “Οσάκις μια χώρα έθεσε στόχο την οικονομική ανάπτυξη χωρίς αναφορά στο πολιτισμικό της περιβάλλον, προέκυψαν σοβαρές οικονομικές και πολιτιστικές ανισορροπίες και μεγάλη δυσαρμονία μεταξύ του ανθρώπου και του φυσικού περιβάλλοντος.... Σε τελευταία ανάλυση οι προτεραιότητες, τα κίνητρα και οι στόχοι της ανάπτυξης πρέπει να βρεθούν στον πολιτισμό.”
Ο ΟΗΕ ξεκίνησε μια Παγκόσμια Δεκαετία για την Πολιτιστική Ανάπτυξη (1988-1997) στην οποία συμμετέχει όλο το σύστημα των Ηνωμένων Εθνών, με συντονιστή την UNESCO.
Η Δεκαετία έχει θέσει τέσσερις στόχους:
– Να αναγνωρίσει την πολιτιστική διάσταση της ανάπτυξης.
– Να επιβεβαιώσει και να εξυψώσει τις πολιτιστικές ιδιαιτερότητες.
– Να διευρύνει τη συμμετοχή στην πολιτιστική ζωή.
– Να προωθήσει τη διεθνή πολιτιστική συνεργασία.
Το σχέδιο δράσης της Δεκαετίας στηρίζεται σε δύο ορισμούς που υιοθέτησε η Παγκόσμια Σύσκεψη Πολιτιστικής Πολιτικής, η οποία είχε γίνει στην Πόλη του Μεξικού το 1982. Ο πρώτος ορισμός αναφέρει ότι: «Ο πολιτισμός αποτελείται από ένα ολόκληρο πλέγμα πνευματικών, υλικών, διανοητικών και συναισθηματικών χαρακτηριστικών μιας κοινωνίας ή μιας κοινωνικής ομάδας. Δεν περιλαμβάνει μόνο τις τέχνες και τα γράμματα, αλλά και τους τρόπους ζωής, τα θεμελιώδη δικαιώματα του ανθρώπου, συστήματα αξιών, παραδόσεις και πεποιθήσεις». Με άλλα λόγια, η ανάπτυξη είναι μια πολιτιστική διαδικασία, η οποία δεν μπορεί να επιβληθεί από έξω, αλλά πρέπει να δημιουργηθεί μέσα από την ίδια την κοινωνία.
Σύμφωνα με το δεύτερο ορισμό που υιοθετήθηκε στην Πόλη του Μεξικού, η ανάπτυξη είναι: «μια σύνθετη, περιεκτική και πολυδιάστατη διαδικασία, η οποία εκτείνεται πέρα από την απλή οικονομική αύξηση και ενσωματώνει όλες τις διαστάσεις της ζωής και όλες τις δραστηριότητες μιας κοινότητας, όλα τα μέλη της οποίας καλούνται να συμβάλουν και αναμένεται ότι θα επωφεληθούν από τα οφέλη της».
Ένα μέρος των εργασιών της Δεκαετίας ήταν η έρευνα, η διεξαγωγή πειραματικών προγραμμάτων και ο σχεδιασμός κατάλληλων μεθόδων και εργαλείων. Ένα άλλο μέρος ήταν η ευαισθητοποίηση των ατόμων που λαμβάνουν τις αποφάσεις και των ηγετών του κόσμου για τη σημασία που έχει η ενσωμάτωση των πολιτιστικών εννοιών στις αναπτυξιακές στρατηγικές.
Στα τέλη του 1992. η UNESCO, σε συνεργασία με τα Ηνωμένα Έθνη. ίδρυσε την Παγκόσμια Επιτροπή για τον πολιτισμό και την Ανάπτυξη. Αυτή η ανεξάρτητη Επιτροπή αποτελείτο από 12 διακεκριμένες προσωπικότητες από διάφορους τομείς, συμπεριλαμβανομένων τεσσάρων ατόμων που έχουν τιμηθεί με το βραβείο Νόμπελ, με πρόεδρο τον Χαβιέρ Περές ντε Κουέγιαρ, πρώην Γενικό Γραμματέα των Ηνωμένων Εθνών, και ανέλαβε να προετοιμάσει την πρώτη Παγκόσμια Έκθεση για τους στενούς δεσμούς ανάμεσα στον πολιτισμό και την ανάπτυξη. Ο κύριος στόχος αυτού του εγγράφου, που φέρει τον τίτλο Our Creative Diversity, είναι να διαμορφώσει τις εθνικές πολιτιστικές και αναπτυξιακές στρατηγικές μεθόδους του εικοστού πρώτου αιώνα. Μέλος της επιτροπής είναι και η Ελληνίδα Νίκη Γουλανδρή.
Οι κυριότερες προτάσεις που υιοθέτησε η Παγκόσμια Επιτροπή στο τέλος των τριετών εργασιών της διατυπώθηκαν σε Διεθνή Ημερήσια Διάταξη ως εξής:
– Δημοσίευση μιας ανεξάρτητης ετήσιας έκθεσης για τον πολιτισμό και την ανάπτυξη.
– Προετοιμασία νέας στρατηγικής ανάπτυξης που θα λαμβάνει υπόψη της τον ανθρώπινο παράγοντα.
– Διεθνής κινητοποίηση των Εθελοντών Πολιτιστικής Κληρονομιάς.
– Διεθνές πρόγραμμα για την ισότητα των φύλων.– Εφαρμογή πολιτικής που θα σχεδιαστεί για ν’ αυξήσει την πρόσβαση, την ποικιλία και τον ανταγωνισμό στο εσωτερικό του διεθνούς συστήματος των μέσων ενημέρωσης.
– Προώθηση των δικαιωμάτων και της αυτονομίας των μέσων ενημέρωσης.
– Προστασία των πολιτιστικών δικαιωμάτων ως ανθρώπινων δικαιωμάτων.
– Εφαρμογή μιας παγκόσμιας ηθικής στην παγκόσμια διακυβέρνηση.
Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών που θα επικεντρώνεται στον άνθρωπο.
Παγκόσμια Σύνοδος Κορυφής για τον πολιτισμό και την ανάπτυξη.
Ο Πρόεδρος της Επιτροπής για τον Πολιτισμό και την Ανάπτυξη, Χαβιέρ Περές ντε Κουέγιαρ, σε δήλωση του έθεσε τις βασικές κατευθύνσεις του έργου της επιτροπής ως εξής:
α) Πρέπει να διευρύνουμε την έννοια της ανάπτυξης, γιατί χωρίς το ανθρώπινο ή το πολιτιστικό πλαίσιο είναι οικονομική ανάπτυξη χωρίς ψυχή.
β) Πολιτισμός και Ανάπτυξη πρέπει να θεωρηθούν ως τρόπος συνύπαρξης... Ό πολιτισμός είναι μάλλον ο στόχος και ο σκοπός της ανάπτυξης, όταν αυτή θεωρηθεί ως το επίτευγμα της ανθρώπινης ύπαρξης. Η αντίθετη άποψη, η αμιγώς υλιστική, συνίσταται, όπως έλεχθει χαρακτηριστικά, στο «να προσθέσουμε μια κουταλιά πολιτισμό στην ανάπτυξη και ν’ ανακατέψουμε το μείγμα».
γ) Παρόλο που ο πολιτισμός συμβάλλει στην ανάπτυξη δεν μπορεί να θεωρηθεί απλό μέσο για την επίτευξή της. Ο ίδιος ο πολιτισμός μπορεί να είναι επιθυμητός στόχος, αφού δίνει νόημα στην ύπαρξή μας. Αυτός ο διπλός ρόλος του πολιτισμού δεν αφορά μόνον την οικονομική ανάπτυξη αλλά και άλλους αντικειμενικούς στόχους, όπως την προστασία του περιβάλλοντος, την ενίσχυση της κοινωνικής συνοχής ή την δημιουργία δημοκρατικών θεσμών σε μια κοινωνία.
δ) Σημαντικό βήμα της Επιτροπής είναι η διερεύνηση των μυριάδων τρόπων με τους οποίους η πολιτιστική ποικιλία μπορεί να ενισχύσει και όχι ν’ αποδυναμώσει την ανάπτυξη. Επιβεβαιώνουμε την πίστη μας στην “πολυφωνία” ως βασική αρχή τόσο για τις σχέσεις ανάμεσα στα έθνη όσο και για τις σχέσεις στο εσωτερικό κάθε έθνους. Το μάθημα που είχε να μας διδάξει ο φοβερός αιώνας μας (που μόλις τελείωσε) είναι πλέον σαφές: πρέπει να χαιρόμαστε για τις πολιτιστικές διαφορές μας και να προσπαθούμε να διδαχθούμε από αυτές. Η έλλειψη ανεκτικότητας (tolerance) είναι ολέθρια, όταν είναι η πολιτική που ακολουθεί μια αδιάλλακτη κυβέρνηση. Οι διακρίσεις, ο φυλετικός διαχωρισμός και ο αποκλεισμός που στηρίζονται σε πολιτισμικά χαρακτηριστικά καταπατούν τα πολιτιστικά δικαιώματα των ατόμων. Σ’ αυτές τις περιπτώσεις θα πρέπει να υπάρχουν διεθνείς πιέσεις και να καταδικάζεται αυτή η πολιτική, όπως κατάφερε να επιτύχει η διεθνής κοινότητα στη περίπτωση της Νότιας Αφρικής.
Το πνεύμα που επεκράτησε κατά της εργασίες τις Επιτροπής είναι ότι ο πολιτισμός πρέπει να θεωρείται ως πηγή αυτοανανέωσης και μοχλός αλλαγής, ως φορέας ηθικών, αισθητικών και πνευματικών αξιών που μπορούν να προσθέσουν στην οικονομική δραστηριότητα ευγενέστερους σκοπούς απ’ αυτούς τους οποίους της προσδίδει το κίνητρο του κέρδους, σκοπούς οι οποίοι θ’ απελευθερώσουν τον άνθρωπο από τη φτώχεια και. την άγνοια, θα διεγείρουν τις δημιουργικές του τάσεις και θα δημιουργήσουν νέες μορφές αλληλεγγύης ανάμεσα στα άτομα, τους λαούς και ανάμεσα στον άνθρωπο και την φύση.

Ο καθηγητής Οικονομίας και Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ, Amartya Sen, θεωρεί ότι η έννοια του πολιτισμού συνδέεται με την έννοια της ανάπτυξης με τρεις αρκετά διαφορετικούς, αν και αλληλένδετους ρόλους.
α) Συστατικός ρόλος: Η ανάπτυξη με την ευρύτερη έννοια συμπεριλαμβάνει την πολιτισμική ανάπτυξη. Η πολιτισμική ανάπτυξη είναι βασικό και αναπόσπαστο τμήμα της ανάπτυξης γενικότερα. Αν δε δώσουμε στα άτομα την ευκαιρία να κατανοήσουν και να καλλιεργήσουν τη δημιουργικότητά τους, τότε αυτό από μόνο του αποτελεί εμπόδιο στην ανάπτυξη (και όχι μόνο επειδή μπορεί να βλάψει την οικονομική αύξηση ή κάποιους άλλους συγκεκριμένους στόχους). Επομένως, η στοιχειώδης παιδεία είναι σημαντική όχι μόνο γιατί συμβάλλει στην οικονομική ανάπτυξη, αλλά και γιατί αποτελεί ουσιώδες τμήμα της πολιτισμικής ανάπτυξης.
β) Αξιολογικός ρόλος: Τα πράγματα που θεωρούμε αξιόλογα επηρεάζονται τελικά από τον πολιτισμό μας. Τίποτε δεν μπορεί να δικαιολογήσει την οικονομική ανάπτυξη ή οποιοδήποτε ανάλογο στόχο έξω από τον πολιτισμό, και αυτά που εκτιμούμε αντανακλούν το επίπεδο του πολιτισμού μας. Ακόμα και αν διάφορες κοινωνίες συμμερίζονται τις ίδιες θεμελιώδεις αξίες (όπως η μακροβιότητα, η ευτυχία, η υγεία), αυτό δε σημαίνει ότι αυτές οι αξίες υφίστανται ανεξάρτητα από τον πολιτισμό, αλλά δηλώνει απλώς τη σύγκλιση που υπάρχει στις διάφορες κοινωνίες όσον αφορά ορισμένες θεμελιώδεις αξίες.
γ) Οργανικός ρόλος: Όποιοι κι αν είναι οι στόχοι μας, η επιδίωξή τους καθορίζεται, μέχρι ενός σημείου, από τη φύση του πολιτισμού μας και την ηθική μας. Δεν πρέπει να αγνοούμε το γεγονός ότι οι πολιτισμικές παράμετροι παίζουν, μεταξύ άλλων, σημαντικό βοηθητικό ρόλο (παρόλο που δεν πρέπει να τις περιορίσουμε σ’αυτή την έννοια) για την επίτευξη τόσο της οικονομικής ανάπτυξης όσο και άλλων στόχων, όπως είναι η βελτίωση της ποιότητας της ζωής. Καίριο στοιχείο του πολιτισμού είναι η ελευθερία και ειδικότερα η ελευθερία να αποφασίζουμε ποια πράγματα μας ενδιαφέρουν και τι είδους ζωή θέλουμε να ακολουθήσουμε. Και οι τρεις ρόλοι του πολιτισμού συνδέονται τελικά, με αυτή την αρχή της ελευθερίας.
Στη σύγχρονη εποχή η έννοια της οικονομικής ανάπτυξης συνδέεται με την “Βιώσιμη Ανάπτυξη”, δηλαδή την άμεση ανάγκη να ελεγχθούν και ν’αντιμετωπισθούν τα περιβαλλοντικά προβλήματα που προκύπτουν από την άλογη χρήση των μηχανών, τη λειτουργία πυρηνικών σταθμών και αποβλήτων της βαριάς βιομηχανίας. Η λεγόμενη διαχείριση του περιβάλλοντος, κατά την γνώμη ειδικών, για ν’αποφευχθεί η οικολογική καταστροφή, δεν μπορεί να συνεχιστεί μόνον στην τεχνολογία - που σε μεγάλο βαθμό την προκάλεσε - αλλά στην ευαισθητοποίηση της κοινής γνώμης - μέσω της προσαρμογής του εκπαιδευτικού συστήματος - και των ιδιωτικών οργανώσεων που αποσκοπούν στην προστασία του περιβάλλοντος (Πράσινοι Οικολόγοι) αλλά και στην εκμετάλλευση της σοφίας που αιώνες συσσώρευσε η ανθρωπότητα και είναι διεσπαρμένη σε όλους τους λαούς αναπτυγμένους και πρωτόγονους. Ισχυρίζονται ότι η δυτική τεχνολογία και οι μέθοδοι διαχειρίσεως- αναπόσπαστο τμήμα του πολιτισμού που στηρίζεται στην οικονομία της αγοράς - αλλοιώνουν κάθε πολιτισμό με τον οποίο έρχονται σε επαφή (π.χ. τείνει να εξαφανισθεί ο πολιτισμός των Ινούι στον Αρκτικό Καναδά). Ένας από τους μεγαλύτερους κινδύνους για το μέλλον του πλανήτη μας είναι η προφανής ανικανότητα του δυτικού πολιτισμού να κατανοήσει και να λάβει σοβαρά υπόψη την εμπειρία των άλλων πολιτισμών, οι οποίοι έχουν αναπτύξει εντελώς διαφορετικές λύσεις για το πρόβλημα της επιβίωσης (πχ. διατήρηση οικολογικής ισορροπίας, διατήρηση της βιολογικής ποικιλίας, παραδοσιακά συστήματα γεωργικής καλλιέργειας. ύδρευσης, αλιείας, υλοτομίας κτλ.). Χαρακτηριστικά ο Terrence Heath, υπουργός της Καναδικής Κυβέρνησης για το περιβάλλον συμπεραίνει σε άρθρο του στο περιοδικό της UNESCO Courtier ότι “πρέπει ν’αναγνωρίσουμε ότι η βιώσιμη ανάπτυξη δεν είναι μόνον οικονομικό/περιβαλλοντολογικό θέμα, αλλά αφορά στην αλληλεξάρτηση ανθρώπων, πολιτισμών και φύσης”.

Με βάση τις ανώτερο σκέψεις και για να σμικρύνει το χάσμα ανάμεσα στις αναπτυγμένες χώρες αλλά και για να τονίσει την οικουμενική διάσταση των κατά τόπους πολιτισμών, η UNESCO, στα πλαίσια της Παγκόσμιας δεκαετίας για την πολιτιστική ανάπτυξη (1988-1997) εγκαινίασε σειρά προγραμμάτων όπως:
1) Αναγέννηση της Πρώτης Οικουμενικής Βιβλιοθήκης της Αλεξάνδρειας
Την αρχική ιδέα για την ίδρυση της βιβλιοθήκης, τη λειτουργία της και τον εμπλουτισμό της είχαν οι Πτολεμαίοι, διάδοχοι του Μεγάλου Αλεξάνδρου και για 300 περίπου χρόνια βασιλείς της Αιγύπτου. Η βιβλιοθήκη αυτή συγκέντρωσε πάνω από 500,000 πάπυρους που περιείχαν έργα των κορυφαίων συγγραφέων της εποχής, αλλά και αποτέλεσε κέντρο έλξεως για τους πλέον φημισμένους λογίους, επιστήμονες και καλλιτέχνες της εποχής, όπως ο Ηρόφιλος (340-300 Π.Χ.) που έθεσε τις βάσεις της ανατομίας και της φυσιολογίας, ο Ευκλείδης (330-280 Π.Χ.) που θεωρείται “Πατήρ της γεωμετρίας”, ο Ερατοσθένης (284-192 Π.Χ.) που υπολόγισε την περιφέρεια της Γης, ο Αριστάρχος (215 -134 Π.Χ.), και ο Διονύσιος ο Θράξ (170 - 90 Π.Χ.) που συστηματοποίησαν την γραμματική της κλασικής Ελληνικής γλώσσας καθώς και ο Κλαύδιος Πτολεμαίος (168 - 90 Π.Χ.) που έθεσε τις βάσεις της χαρτογραφίας και ανέπτυξε την αστρονομία .
Διαδοχικές φυσικές και άλλες καταστροφές δεν άφησαν ίχνος από αυτό το μνημείο του ανθρώπινου πνεύματος στο πέρασμα των αιώνων. Ευτυχώς αναγεννήθηκε το 2002 με την συνεργασία και υλική συμβολή πολλών χωρών, μεταξύ των οποίων και η Ελλάδα.
2) Οι Δρόμοι του Μεταξιού.
Ένα μεγάλο διεθνές πρόγραμμα για την μελέτη των δρόμων που ακολούθησαν, δια μέσου των αιώνων, τα καραβάνια που συνδέαν την Κίνα με την Δύση και στάθηκαν μεγάλες εμπορικές και πολιτιστικές αρτηρίες. Ένα φιλόδοξο πρόγραμμα με την συμμετοχή επιστημόνων και άλλων ειδικών από διάφορες χώρες, που στοχεύει όχι μόνον στην ιστορική καταγραφή αλλά και στην οικολογία του Δρόμου του Μεταξιού και στην κατάρτιση συναφούς “Ιστορικού Άτλαντα”.
3) Δρόμοι του Ωκεανού (Vaca Moana).
Με σκοπό την ανάπτυξη του πολιτιστικού πλούτου των Νησιών του Ειρηνικού Ωκεανού, την σύσφιξη των σχέσεων ανάμεσα στους λαούς της περιοχής, την διατήρηση των θαλασσινών παραδόσεών τους και τη σωστή χρήση των θαλασσινών πόρων.
4) Δρόμοι του Αραβικού Πολιτισμού προς την Λατινική Αμερική (ACALAPI), μέσω της Ισπανίας και Πορτογαλίας.
Το πρόγραμμα επικεντρώνεται στη αραβική μεταναστευτική επιρροή στις τέχνες και την αρχιτεκτονική της Λατινικής Αμερικής, στην γεωργία και στην άρδευση, στην ιππευτική (Αραβικά άλογα), στην φαρμακολογία, στην μουσική κ.ά.
5) Δρόμοι του Ελαιολάδου. Πρόγραμμα της UNESCO, που οργανώθηκε με Πρωτοβουλία της Ελλάδος και εκάλυψε με πολιτιστικές εκδηλώσεις τις ελαιοπαραγωγικές χώρες της Μεσογείου.
6) Αγροτική ανάπτυξη του Σαχέλ της Αφρικής που διατρέχει τον κίνδυνο καταστροφής από την ξηρασία.
Στο πρόγραμμα συμμετέχουν εννέα Αφρικάνικα κράτη (CILSS) που εφαρμόζουν ερευνητικά προγράμματα αγροτικής ανάπτυξης σύμφωνα με τις τοπικές κοινωνικό-οικονομικές και πολιτιστικές συνθήκες. Στη σειρά των προγραμμάτων αυτών εντάσσεται και η διάσωση παγκόσμιων πολιτιστικών θησαυρών όπως η πόλη της Βενετίας και ο θησαυρός των Χμέρ στην Καμβότζη (Βατ Φού).

Για να καταστεί δυνατή η προώθηση των σκοπών της UNESCO στα πλαίσια της πολιτιστικής ανάπτυξης ιδρύθηκε το Διεθνές Ταμείο για την προώθηση του πολιτισμού, που διοικείται από δεκαπενταμελές συμβούλιο από διακεκριμένους επιστήμονες και καλλιτέχνες και λειτουργεί με βάση απ’ευθείας επαφών με κυβερνήσεις, ιδιωτικά και Δημόσια Ιδρύματα (όπως π.χ. τα Ιδρύματα Ανιέλι και Γκουλπέκιαν). Τράπεζες (μεταξύ των οποίων και η Ένωση Ελληνικών Τραπεζών).