Διαμόρφωση Νέων Γεωστρατηγικών Παραγόντων στη Μέση Ανατολή και Κεντική Ασία και οι Επιδράσεις ...

Θέμα: «Διαμόρφωση Νέων Γεωστρατηγικών Παραγόντων στη Μέση Ανατολή και Κεντική Ασία και οι Επιδράσεις τους στη Γεωπολιτική Κατάσταση της Περιοχής». (Γενικά Συμπεράσματα- Προτάσεις)
 
Συντάκτης: Ομάδα Μελετών - Ερευνών / ΣΕΕΘΑ
 
Ημερομηνία καταχώρησης: 3 Αυγούστου 2004
 

Η άμεση παρουσία των ΗΠΑ στην περιοχή του Ιράκ θα επιδράσει, μεσοπρόθεσμα, στην άμβλυνση της οξύτητας των καθεστώτων αυτών εναντίον των δυτικών (αμερικανικών) συμφερόντων με περιορισμό ίσως και την τρομοκρατικής δραστηριότητας, μακροπρόθεσμα δε με την εγκαθίδρυση και επικράτηση δημοκρατικών καθεστώτων, που θα συνεργάζονται με τη Δύση. Αυτό είναι πιθανόν να συμβάλει και σε μία κατ’ αρχήν μείωση της εντάσεως στο παλαιστινιακό, εφ’ όσον τα ακραία στοιχεία θα παύσουν να ενισχύονται και να χρηματοδοτούνται. Μακροπρόθεσμα δε ίσως αυτό να οδηγήσει σε κάποια μορφή λύσεώς του.
Η παρουσία επίσης των ΗΠΑ στην περιοχή θα προωθήσει την επίτευξη μιας σημαντικότατης, αν όχι της πλέον σημαντικής γεωπολιτικής επιδιώξεώς τους, που κατά τον διάσημο γεωγραφικό αναλυτή Χάρολντ Μακίντερ τους οδηγεί στη δημιουργία της Παγκόσμιας Αυτοκρατορίας. Αυτό διότι επιτρέπει τον κυριαρχικό έλεγχο των ΗΠΑ και λοιπών συμμάχων τους επί της περιοχής της Μέσης Ανατολής και σε συνδυασμό με την κατάληψη του Αφγανιστάν οδηγεί στην επικυριαρχία επί της «Γεωπολιτικής καρδιάς της υδρογείου» (Heart Land) αναγκαίο γεωστρατηγικό χώρο για την παγκόσμιο κυριαρχία τους.
Παράλληλα συνεχίζεται και ολοκληρώνεται η «περίσχεση» της Ρωσίας (σε συνδυασμό με τον έλεγχο της Κεντρικής Ασίας), ενώ προωθείται ανάλογα και η της Κίνας.
Υποβαθμίζεται ο πετρελαϊκός ρόλος της Σαουδικής Αραβίας και των χωρών της Αραβικής χερσονήσου γενικότερα.
Αυξάνεται ο έλεγχος ή τουλάχιστον επηρεάζονται ευχερέστερα οι αποφάσεις του ΟΠΕΚ με ανάλογο περιορισμό των εκβιασμών και σταθερότητας στις τιμές του «Μαύρου χρυσού».
Επιτυγχάνεται η απόλυτη σχεδόν κυριαρχία των Αμερικανικών και Βρετανικών εταιρειών στα πετρέλαια του Ιράκ.
Σταθεροποιείται η ευρύτερη περιοχή διελεύσεως των υπό κατασκευή αγωγών πετρελαίου και φυσικού αερίου της Κασπίας. Κάτι τέτοιο αναβαθμίζει το ρόλο της Τουρκίας, της Ρωσίας και των λοιπών χωρών από όπου θα διέλθουν οι υπό σχεδίαση αγωγοί, συμπεριλαμβανομένης και της χώρας μας, στην περίπτωση που θα κατασκευασθεί ο αγωγός Μπουργκάς – Αλεξανδρούπολη.
Αναβαθμίζεται η Κουρδική μειονότητα του Βορείου Ιράκ πολιτικά και οικονομικά με ανάλογο επηρεασμό των Κουρδικών μειονοτήτων των ομόρων χωρών.
Οδηγούνται σε αναδιάταξη οι στρατιωτικές βάσεις των ΗΠΑ στην περιοχή και δημιουργούνται νέες.
Ισχυροποιείται η θέση του Ισραήλ, και βελτιώνεται η ασφάλειά του, παράλληλα όμως θ αυξηθούν και οι προς αυτό πιέσεις για υποχωρήσεις στο Μεσανατολικό.

Η κατοχή του Ιράκ έχει ως συνέπεια επίσης την απομόνωση και διαχωρισμό του Ιράν προς Ανατολάς, της Συρίας προς Δυσμάς και της Σαουδικής Αραβίας προς Νότον. Συγχρόνως διευκολύνει την εξάλειψη των υφισταμένων τριβών σχετικά με την εκμετάλλευση των υδατίνων πόρων της περιοχής που αποτελεί δυνητικό παράγοντα διενέξεων. Διότι τα διάδικα κράτη , κυρίως η Τουρκία, η οποία κυριαρχεί επί του υδρογεωπολιτικού άξονα, θα πιεσθούν να συμμορφωθούν στα υπό του ΟΗΕ και των κανόνων του Ελσίνκι καθοριζόμενα. Τυχόν ένταξη της Τουρκίας στην ΕΕ θα οδηγήσει ευχερέστερα στην υπόψη συμμόρφωσή της.
Πέρα από τα προαναφερθέντα δεν πρέπει να μας διαφεύγει το γεγονός ότι γενικά η επιτυχής εκστρατεία κατά του Ιράκ είχε και τις ακόλουθες συνέπειες :
- Ενίσχυσε την αντίληψη ότι οι ΗΠΑ είναι αποφασισμένες να χρησιμοποιήσουν την όποια ισχύ τους απαιτηθεί (στρατιωτική, οικονομική, πολιτική κλπ) για να επιβάλλουν τη στρατηγική τους.
- Δημιούργησε μία νέα πραγματικότητα (στρατιωτική, στρατηγική, πολιτική), κύριο χαρακτηριστικό της οποίας είναι η ύπαρξη ισχυρών στρατιωτικών δυνάμεων στην περιοχή.
- Στην ευρύτερη περιοχή έχει αποσταλεί ένα σαφές μήνυμα. Σύμφωνα με αυτό οι χώρες της περιοχής θα πρέπει να λάβουν σοβαρά υπόψη τους τη νέα τάξη πραγμάτων που θα ισχύσει στην περιοχή.

Σχετικά με την Τουρκία ο πόλεμος του Ιράκ και οι εξ’ αυτού συνέπειες θα έχουν τις ακόλουθες επιπτώσεις :
Η στάση της κατά τη διάρκεια του πολέμου δημιούργησε ερωτηματικά στη διοίκηση των ΗΠΑ, κατά πόσον αποτελεί τον πλέον πιστό σύμμαχό τους στην περιοχή, κάτι που η Τουρκία με την πρόσφατη απόφαση της Εθνοσυνελεύσεως περί αποστολής στρατευμάτων στο Ιράκ επιχειρεί να διασκεδάσει.
Μειώθηκε σημαντικά την γεωστρατηγική της αξία, εφ’ όσον έπαυσε πλέον να συνορεύει με ένα εχθρικό προς τις ΗΠΑ κράτος. Ενώ τυχόν εξομάλυνση των σχέσεων των ΗΠΑ με τη Συρία και το Ιράν θα οδηγήσει σε περαιτέρω μείωση.
Αυξήθηκαν ενδεχομένως οι πιθανότητες κατασκευής του αγωγού Μπακού- Τζεχάν, εκτός και εάν εξομαλυνθούν οι σχέσεις ΗΠΑ –Ιράν.
Η τυχόν δημιουργία ομόσπονδου Κουρδικού κράτους στα πλαίσια ενός Ιρακινής Ομοσπονδίας, θα λειτουργούσε ως αποσταθεροποιητικός παράγων για την Τουρκία.
Ο δρόμος των αγωγών μέσω Αφγανιστάν προς το Πακιστάν είναι ο συντομότερος. Αν το καθεστώς του Αφγανιστάν εξασφαλίζει την κατασκευή και λειτουργία ενός ή περισσοτέρων αγωγών (πετρελαίου – αερίου) προς το Πακιστάν, δεν μπορεί παρά να είναι μία σοβαρή οικονομική παράμετρος του πολιτικού στόχου που επετεύχθη με την αμερικανική επέμβαση στο Αφγανιστάν και την παρουσία τους στην Κεντρική Ασία.
Ο πόλεμος στο Αφγανιστάν πέτυχε τους πολιτικούς στόχους των Αμερικανών και επιβεβαίωσε την πολιτική τους απόφαση για εκτέλεση προληπτικών κτυπημάτων κατά κρατών και κατά ομάδων που υποθάλπουν ή εκτελούν τρομοκρατία. Οι Αμερικανοί δεν φαίνεται να είναι διατεθειμένοι να αφήσουν σοβαρές πιθανότητες σε οργανωμένες τρομοκρατικές ομάδες να σχεδιάσουν και να εκτελέσουν τρομοκρατικές ενέργειες σε βάρος αμερικανικών συμφερόντων.
Από το σύνολο των στοιχείων που βγήκαν στη δημοσιότητα πριν και μετά τους δύο πολέμου, στο Αφγανιστάν και στο Ιράκ, φαίνεται ότι η πάταξη της τρομοκρατίας είναι το προφανές, ενώ πίσω από αυτό τον στόχο, υπάρχει το σύγχρονο «Μεγάλο Παιχνίδι» των Μεγάλων και περιφερειακών δυνάμεων. Ρωσία, ΗΠΑ και Κίνα, ενδιαφέρονται άμεσα και είναι μέσα στους γεωπολιτικούς τους στόχους, για τον έλεγχο των ενεργειακών πόρων της Ευρύτερης Κεντρικής Ασίας και των διαμετακομιστικών οδών.
Τα δεδομένα που έχουν δημιουργηθεί μετά τις επεμβάσεις στο Αφγανιστάν και στο Ιράκ, μπορεί να οδηγήσουν σε μία σταθερότητα των χωρών της Ευρύτερης Κεντρικής Ασίας (όχι εύκολα) και σε ασφάλεια των οδών της ενέργειας. Η παρουσία των αμερικανών στο Ιράκ και στις χώρες της Κεντρικής Ασίας, σε συνδυασμό με το Ρωσικό ενδιαφέρον για την ευρύτερη περιοχή δημιουργούν προϋποθέσεις κάποιας σταθερότητας χωρίς την ανάγκη άλλου τοπικού «χωροφύλακα» που θα διασφαλίζει τα συμφέροντα της Δύσης.
Η αμερικανική παρουσία στο Ιράκ και ο έλεγχος των πετρελαίων του από αμερικανικές εταιρείες μπορεί να οδηγήσει σε καθυστέρηση αξιοποίησης των πετρελαίων της Κασπίας αφού το κόστος εξόρυξης είναι μεγαλύτερο. Αυτό μπορεί να έχει επιπτώσεις στην οικονομική κατάσταση των χωρών της περιοχής και ίσως στην σταθερότητα των κυβερνήσεών τους. Οι καθυστερήσεις που παρατηρούνται στην υλοποίηση του επενδυτικού προγράμματος του αγωγού Μπακού- Τσείχάν είναι ένα παράδειγμα. Η γαλλική εφημερίδα Le Monde την 30-6-2003 έγραφε ότι επικρατεί η εκτίμηση πως αν οι αμερικανοί μετά την επικράτησή τους στο Ιράκ καθυστερήσουν τις επενδύσεις στην ευρύτερη Κεντρική Ασία, η Ρωσία του Πούτιν μπορεί να κερδίσει την «μάχη» των πετρελαιαγωγών. Η καθυστέρηση αυτή για χώρες, που στηρίζουν την οικονομία τους στις εξωτερικές επενδύσεις, όπως το Καζακστάν και το Τουρκμενιστάν (η Σαουδική Αραβία του φυσικού αερίου) θα τις οδηγήσει προς άλλους επενδυτές. Οι δύο αυτές χώρες πρόσφατα κινούνται προς τον ενεργειακό άξονα Μόσχας – Τεχεράνης.
Η πολιτική των ΗΠΑ προς τις χώρες της Κεντρικής Ασίας μπορεί να δημιουργήσει προβλήματα αν δεν προσεχθεί ένα σημείο της. Η ιδιαίτερα ευνοϊκή στάση των ΗΠΑ προς το Ουζμπεκιστάν έναντι των άλλων γειτόνων του δημιουργεί κάποιες ανησυχίες σ’ αυτούς. Οι διάφορες συνοριακές διαφορές μεταξύ των χωρών της Κεντρικής Ασίας απαιτούν ισόρροπη πολιτική προς το σύνολο των χωρών της Ευρύτερης Κεντρικής Ασίας. Οι πολιτικοί αντίπαλοι του Καρίμοβ εντός του Ουζμπεκιστάν δημιούργησαν και θα συνεχίσουν να δημιουργούν αναταραχές και αστάθεια προκειμένου να του μειώσουν την δύναμη από την στήριξη των ΗΠΑ. Για τους ίδιους λόγους, αλλά και για την υποστήριξη του Ουζμπεκιστάν προς τους αμερικανούς κατά των Ταλιμπάν, στο Αφγανιστάν ομάδες ισλαμιστών από τις άλλες χώρες της Κεντρικής Ασίας στοχεύουν να δημιουργήσουν ταραχές.
Είναι γεγονός ότι με τους δύο πολέμους, στο Αφγανιστάν και στο Ιράκ, έχουμε εφαρμογή στην πράξη του νέου αμυντικού αμερικανικού δόγματος του προληπτικού πλήγματος ή του «Make war not law». Επομένως πρέπει να περιμένουμε ότι η αμερικανική πολιτική στο μέλλον θα έχει το χαρακτηριστικό της προληπτικής επέμβασης όπου τα συμφέροντα αυτά υπαγορεύουν, με συλλογικό ή μη τρόπο. Εκείνο που επίσης ήδη φαίνεται ότι θα τους απασχολήσει στο μέλλον περισσότερο από ότι έως τώρα, είναι οι συνθήκες και οι τρόποι εδραίωσης του ελέγχου και της ειρήνης μετά από κάθε στρατιωτική επέμβαση. Το νέο αυτό αμερικανικό αμυντικό δόγμα εμπεριέχει αρκετούς σοβαρούς κινδύνους. Μπορεί να γίνει παράδειγμα για εφαρμογή από περιοχικές δυνάμεις όταν κατά την κρίση τους απειλούνται τα συμφέροντά τους (Τουρκία κατά της Ελλάδας, Ινδία κατά Πακιστάν, Κίνα κατά Ταϊβάν). Ο πρώην αμερικανός ΥΠΕΞ Χένρι Κίσινγκερ έχει δηλώσει : « Δεν μπορεί να είναι ούτε προς το εθνικό αμερικανικό συμφέρον, ούτε προς το παγκόσμιο συμφέρον, να αναπτύσσονται αρχές που δίνουν σε κάθε έθνος απεριόριστο δικαίωμα προληπτικού πλήγματος κατά απειλών στην ασφάλεια του, όπως το ίδιο την ορίζει».
Η αμερικανική παρουσία στην Κεντρική Ασία οδηγεί σε κάποια σταθερότητα, όμως δεν εξαφανίζει τις διάφορες ισλαμικές και άλλες ανατρεπτικές τάσεις. Για παράδειγμα η στρατιωτική της παρουσία στην περιφέρεια της Ρωσίας δημιουργεί προβλήματα στον Πούτιν από εθνικιστικούς πολιτικούς του αντιπάλους. Έτσι στο μέλλον η συνεργασία με την Ρωσία για την σταθερότητα στην περιοχή είναι αναγκαία για τους αμερικανούς.
Οι γεωπολιτικές εξελίξεις στην περιοχή της Ευρύτερης Κεντρικής Ασίας έχουν κάνει την θέση της Ρωσίας περισσότερο δύσκολη και ιδιόμορφη. Ενώ ήταν αναγκασμένη, λόγω της κατάστασης που βρίσκονται οι οικονομικές και στρατιωτικές της δυνατότητες, να συνεργάζεται με την Κίνα για τον έλεγχο της περιοχής, μετά την αμερικανική παρουσία, ενώ δεν μπορεί να διακόψει τις επαφές με την Κίνα, να συνεργάζεται με τους Αμερικανούς ώστε να έχει κάποιον λόγο στις εξελίξεις. Ενώ επιθυμεί την επιρροή επί των χωρών της Ευρύτερης Κεντρικής Ασίας, πρέπει να ανεχθεί την αμερικανική παρουσία και ό,τι αυτό συνεπάγεται σε οικονομική και στρατιωτική συνεργασία μεταξύ τους. Από την μία πλευρά θέλει να έχει τον πρώτο λόγο σε οικονομικές, ενεργειακές και στρατιωτικές εξελίξεις στην περιοχή που είναι πολύ κοντά της, αλλά από την άλλη γνωρίζει πολύ καλά ότι η αμερικανική παρουσία την προφυλάσσει από πολλά προβλήματα που θα μπορούσαν να δημιουργήσουν στην πόρτα της οι φονταμεταλιστικές ισλαμικές οργανώσεις, η τρομοκρατία, το ρεύμα των πολιτικών και οικονομικών προσφύγων από τους εμφυλίους πολέμους στις χώρες αυτές και η διακίνηση των ναρκωτικών.
Η επέμβαση των αμερικανών στο Ιράκ και η εκεί παρουσία τους φαίνεται ότι είναι ευρύτερων γεωπολιτικών επιπτώσεων από ότι η επέμβαση και η παρουσία δυτικών (Νατοϊκών) δυνάμεων στο Αφγανιστάν. Πέραν των επιπτώσεων στην Μέση Ανατολή και στην Παγκόσμια ενεργειακή κατάσταση, η Ευρύτερη Κεντρική Ασία δεν φαίνεται να μένει έξω από τις επιπτώσεις και επιδράσεις που ήδη δημιούργησε και θα συνεχίσει να δημιουργεί ως γεγονός παγκόσμιας εμβέλειας. Η έστω και με δυσκολία επιβολή της ειρήνης στο Ιράκ και η έναρξη εκμετάλλευσης των πετρελαϊκών αποθεμάτων του, κυρίως από αμερικανικές εταιρείες, μπορεί να οδηγήσει σε μία καθυστέρηση των επενδύσεων για ανάλογη εκμετάλλευση από τις περιοχές Κασπίας και Κεντρικής Ασίας. Ήδη κάποια τέτοια συμπτώματα έχουν διαφανεί στις χρηματοδοτήσεις του αγωγού Μπακού- Τσεϊχάν και στις επενδύσεις για νέες έρευνες κοιτασμάτων σε αρκετές χώρες. Πρέπει να σημειωθεί ότι οι περισσότερες χώρες της Ευρύτερης Κεντρικής Ασίας βασίζουν την οικονομική τους ανόρθωση στην Γεωργία – Κτηνοτροφία και στις επενδύσεις για εκμετάλλευση των πρώτων υλών που διαθέτουν και κυρίως των ενεργειακών (πετρέλαιο – αέριο). Αν οι αναμενόμενες επενδύσεις καθυστερήσουν σημαντικά, επειδή το ιρακινό πετρέλαιο είναι πιο φτηνό σε κόστος εξόρυξης και μεταφοράς και επομένως τα κέρδη των εταιρειών πολύ μεγαλύτερα , τότε οι οικονομικές επιπτώσεις στα κράτη της Κασπίας και της Κεντρικής Ασίας θα είναι σοβαρές. Τα οικονομικά προβλήματα, στις χώρες αυτές, όπου ήδη το ποσοστό φτώχειας είναι ήδη πολύ υψηλό, είναι η κινητήριος δύναμη για κοινωνικές αναταραχές και αντικαθεστωτικές ενέργειες. Αν οι ΗΠΑ καθυστερήσουν να εδραιώσουν μία αποδεκτή από τον πληθυσμό ειρήνη στο Ιράκ, επειδή θέλουν να έχουν μονομερή και απόλυτο έλεγχο σε όλες τις οικονομικές δραστηριότητες, τότε κινδυνεύουν να χάσουν τον ιδεολογικό πόλεμο έναντι του ριζοσπαστικού Ισλάμ. Η επόμενη δεκαετία θα είναι μία μάχη ιδεών ανάμεσα στην Δύση και το Ριζοσπαστικό Ισλάμ, σε παγκόσμιο επίπεδο. Αν οι ΗΠΑ δεν κερδίσουν αυτή τη μάχη, με την οποία θέλουν να αποδείξουν ότι και τα αραβικά κράτη μπορεί να κυβερνηθούν δημοκρατικά, τότε το χάσμα θα διευρυνθεί με τις ανάλογες επιπτώσεις.
Μετά τους δύο αυτούς πολέμους (Αφγανιστάν – Ιράκ) και τις γεωπολιτικές μεταβολές που αυτοί επέφεραν, έχουν ουσιαστικά μία νέα ενεργειακή κατάσταση με παγκόσμιες επιπτώσεις. Μειώνεται η σημασία της Σαουδικής Αραβίας και αυξάνεται αυτή της Ρωσίας και των χωρών της Κασπίας και της Κεντρικής Ασίας. Σταδιακά οι δρόμοι που οδηγούν το πετρέλαιο και το αέριο, από την Ρωσία, την Κασπία και την Κεντρική Ασία, προς την Ευρώπη και την Αμερική, θα αποκτούν μεγαλύτερη σημασία ή τουλάχιστον ίση με αυτούς από την Σαουδική Αραβία. Φαίνεται λοιπόν ότι οι γεωπολιτικές ανακατατάξεις δεν έχουν να κάνουν μόνο με τον έλεγχο των ενεργειακών κοιτασμάτων, αλλά και με τον έλεγχο (ασφάλεια) των δρόμων μεταφοράς. Οι ΗΠΑ σχεδιάζουν έναν τριπλό έλεγχο στους δρόμους του πετρελαίου σε συνεργασία με την Ρωσία. Ο ένας δρόμος είναι ο ρωσικός μέσω του τεράστιου αγωγού που θα καταλήγει στο Μουρμάνσκ, ο άλλος είναι ο κασπιακός και ο τρίτος ο αραβικός για την μεταφορά των πετρελαϊκών αποθεμάτων και αυτών του φυσικού αερίου, προς την ευρωπαϊκή και αμερικανική αγορά. Έτσι θα μειώσουν την επιρροή των Αράβων στην παγκόσμια αγορά, θα αναβαθμίσουν το ρόλο της Μόσχας, συμφωνία με Πούτιν, αλλά χωρίς να την αναγορεύσουν σε ρυθμιστικό παράγοντα ενώ θα έχουν δημιουργήσει έναν μεγάλο ενεργειακό δρόμο από την Κασπία προς την Ευρώπη. Η έξοδος επίσης του πετρελαίου και του φυσικού αερίου της Κεντρικής Ασίας προς το Αφγανιστάν και Πακιστάν και από εκεί στους θαλάσσιους δρόμους του Περσικού Κόλπου είναι μέσα στα στρατηγικά ενεργειακά σχέδια των Αμερικανών.
Ο μεγαλύτερος εισαγωγέας πετρελαίου διεθνώς είναι η Ευρώπη που απορροφά το 27,3% των παγκόσμιων εξαγωγών αργού πετρελαίου. Παρά την απόλυτη σχεδόν ενεργειακή της εξάρτηση, δεν μπόρεσε να παίξει ανάλογο ρόλο στις πρόσφατες παγκόσμιες γεωπολιτικές ανακατατάξεις που κύριο αντικείμενο είχαν τον επανασχεδιασμό του παγκόσμιου ενεργειακού χάρτη. Η αδυναμία ενιαίας πολιτικής άποψης και οι περιορισμένες στρατιωτικές δυνατότητες, όσο υπάρχουν, θα της επιφυλάσσουν πάντα ένα δεύτερο ή και τρίτο ρόλο στα σενάρια παγκοσμίου εμβέλειας. Η ενεργητική εμπλοκή της ΕΕ στην Ευρύτερη Κεντρική Ασία δεν φαίνεται πιθανή (πέραν αυτής στο Αφγανιστάν μέσω ΝΑΤΟ) λόγω των ανωτέρω προβλημάτων. Εάν οι ΗΠΑ δεν διδάχθηκαν από τις, μετά την νίκη τους στο Ιράκ, δύσκολες και πολύ δαπανηρές σε αίμα και χρήμα συνθήκες και συνεχίσουν να επιδιώκουν την μονομερή εμπλοκή, η ΕΕ θα συνεχίσει να πιστεύει ότι οι ΗΠΑ τη θέλουν για δεύτερο ρόλο στην επιβολή της ειρήνης. Υπό τις συνθήκες αυτές η Ευρωατλαντική συνεργασία στη διαχείριση κρίσεων και στην εδραίωση της αναγκαίας σταθερότητας στην Ευρύτερη Κεντρική Ασία θα δυσκολεύεται, με αποτέλεσμα η όλη περιοχή, μακροπρόθεσμα να κλίνει προς αστάθεια, παρά την αμερικανική παρουσία.
Η Κίνα κρατάει μία στάση αναμονής αφού η αμερικανική παρουσία προφυλάσσει και αυτήν από τα προβλήματα που ίσως δημιουργούσαν τα ριζοσπαστικά ισλαμικά κινήματα. Θα προσπαθήσει μέσω του συμφώνου της Σαγκάης να έχει συνεργασία με την Ρωσία και τις χώρες της Κεντρικής Ασίας στον τομέα καταπολέμησης της τρομοκρατίας αφαιρώντας το απόλυτο μονοπώλιο ηγετικής θέσης στο θέμα αυτό από τους αμερικανούς.
Η νέα αμερικανική αμυντική πολιτική του προληπτικού πλήγματος ή του «Make war not law”, πρέπει να τύχει ιδιαίτερης προσοχής και ανάλυσης από χώρες που βρίσκονται γεωπολιτικά στο δρόμο των αμερικανικών συμφερόντων και έχουν πρόθεση να μην ταυτισθούν με αυτά, ή τουλάχιστον να μην συμπλεύσουν. Επίσης την ίδια προσοχή θα πρέπει να επιδείξουν και χώρες που γειτνιάζουν με περιοχικές δυνάμεις οι οποίες για εξασφάλιση μεγαλυτέρων εθνικών συμφερόντων, μπορεί να χρησιμοποιήσουν την ίδια αμυντική πολιτική, κατάλληλα καλυμμένη, αφού πρώτα έχουν φροντίσει να συνδέσουν τα συμφέροντά τους αυτά με αυτά της μοναδικής υπερδύναμης, εξασφαλίζοντας έτσι την ουδετερότητά της.
Η αμερικανική παρουσία από το Ιράκ έως τις χώρες της Κεντρικής Ασίας, ενώ έχει ως βασικό στόχο την εξυπηρέτηση των πολιτικών και οικονομικών τους συμφερόντων, φαίνεται ότι είναι αναγκαία και θα πρέπει προς τούτο να υποστηριχθεί, διότι είναι μάλλον ο μόνος παράγων που μπορεί να ελέγξει, σε ικανοποιητικό βαθμό τον μουσουλμανικό φονταμεταλισμό. Μία εντελώς «ελεύθερη» κατάσταση από τα δυτικά όρια, της Κίνας έως την Μέση Ανατολή, όπου ανελεύθερα μουσουλμανικά καθεστώτα με όπλο την ενέργεια, θα καθορίζουν την τύχη των δυτικών οικονομιών και κατ’ επέκταση λαών, δεν νομίζουμε ότι είναι μία αποδεκτή πολιτική κατάσταση. Εκείνο που φαίνεται ότι είναι ζητούμενο είναι το μέτρο ανάμεσα στα αμερικανικά, ευρωπαϊκά, ρωσικά, κινεζικά και αραβικά συμφέροντα, πράγμα δύσκολο για την παρούσα περίοδο αφού φαίνεται πως όλοι επιδιώκουν για τον εαυτό τους το μέγιστο.
Τα καθεστώτα των κρατών της ευρύτερης Κεντρικής Ασίας ευρίσκονται σε μία συνεχή επισφαλή κατάσταση, λόγω των οικονομικών, κοινωνικών, αλλά κυρίως λόγω της έλλειψης δημοκρατικής παιδείας λαού και ηγετών, έτσι θα κάνουν και τις κάθε είδους εξωτερικές επενδύσεις επισφαλείς. Επίσης η εξωτερική προσπάθεια επιρροής επί αυτών από τις εμπλεκόμενες δυνάμεις (ΗΠΑ, Ρωσία, Κίνα) τα κάνει ακόμα ασταθέστερα, αφού οι όποιες επιλογές τους δεν μπορεί να έχουν την καθολική αποδοχή από τις κοινωνίες και τους λαούς τους, γεγονός που ενδέχεται να οδηγήσει σε κοινωνικές αναταραχές και συγκρούσεις. Επομένως επενδύσεις μακρού χρονικού ορίζοντα μάλλον θα έχουν μεγάλο ρίσκο, ενώ επενδύσεις με περιοδικές χρονικές εναλλαγές ίσως έχουν μικρότερο.
Η ΕΕ εάν αποφασίσει να παίξει πρώτο ρόλο στον έλεγχο των πηγών και των δρόμων της ενέργειας θα πρέπει αφενός να αποκτήσει σε θεσμικό επίπεδο ενιαία εξωτερική και αμυντική πολιτική και αφετέρου την αναγκαία στρατιωτική υποδομή. Αν αρκεστεί στον δεύτερο ρόλο που έχει σήμερα τότε, αν δεν θέλει να έχει προβλήματα στην παροχή ενέργειας, αλλά και στο κόστος αυτής, είναι αναγκασμένη σε ευρωατλαντική συνεργασία. Η περίοδος αυτή είναι κατάλληλη διότι φαίνεται ότι η Αμερική έχει διδαχθεί από την εμπλοκή της στο Ιράκ, γεγονός που δίδει περισσότερες δυνατότητες ελιγμών στην ΕΕ.

Τα γεγονότα οδηγούν στο συμπέρασμα ότι μετά τον έλεγχο της Ευρασίας θα έρθει η σειρά για επέμβαση και έλεγχο της Αφρικής. Τα συμπεράσματα – διδάγματα προέκυψαν από τις μέχρι τώρα επεμβάσεις για έλεγχο της Ευρασίας, μπορεί να οδηγήσει τους αμερικανούς στην θέση – άποψη ότι ο έλεγχος της Αφρικανικής Ηπείρου πρέπει να γίνει με τρόπο που δεν θα αυξήσει τον αντιαμερικανισμό, δεν θα έχουν απώλειες, δεν θα είναι μεγάλο και μονομερές το κόστος της επέμβασης και του ελέγχου και τέλος και κυριότερο, θα δημιουργήσει νέες συνθήκες και προοπτικές συνεργασίας με τον αραβικό και αφρικανικό κόσμο.
Ο προσφορότερος τρόπος που αυτή την στιγμή φαίνεται για επίτευξη του νέου παγκόσμιου γεωπολιτικού στόχου, ενδέχεται να είναι η εμπλοκή του ΝΑΤΟ στην Αφρικανική Ήπειρο. Ο τρόπος δεν είναι εύκολος να καθορισθεί και θα απαιτήσει μελέτη και δημιουργία προϋποθέσεων, ώστε η Νατοϊκή παρουσία και δράση να αιτιολογηθεί πλήρως και να γίνει αποδεκτή από τις χώρες της περιοχής. Δεν θα πρέπει να αποκλεισθεί ως εντελώς φανταστικό, η επόμενη επέκταση του ΝΑΤΟ (με κάποια μορφή συνεργασίας στην αρχή) να γίνει σε χώρες της Αφρικής. Η Αίγυπτος για παράδειγμα είναι μία χώρα που σχεδόν κάθε χρόνο εκτελεί ασκήσεις σε συνεργασία με χώρες του ΝΑΤΟ. Οι ΗΠΑ και η ΕΕ αρχίζουν σχέσεις με την Λιβύη μετά από αρκετά χρόνια. Νατοϊκές χώρες της Μεσογείου, Ιταλία, Γαλλία και Ισπανία έχουν πολιτικούς, εμπορικούς, πολιτισμικούς και άλλους δεσμούς με αρκετές χώρες της βόρειας και δυτικής Αφρικής. Φυσικά υπάρχουν και αρκετές διαφορές και τοπικά σοβαρά προβλήματα που είναι φυσικό να κάνουν αυτή την προοπτική, χρονικά κλιμακούμενη και κατά περίπτωση υλοποιούμενη με κάποια νέα ίσως μορφή.
Σε μια τέτοια προοπτική η χώρα μας, όπως και οι άλλες μεσογειακές χώρες, θα πρέπει αφενός να έχει μελετήσει σε βάθος το ενδεχόμενο αυτό να έχει θέσεις και απόψεις και αφετέρου να έχει έτοιμο κατά το δυνατό τον τρόπο της εμπλοκής της. Θα πρέπει να γνωρίζει τι μπορεί και τι θέλει για να απαιτήσει ρόλους και αρμοδιότητες ώστε να μην είναι ουραγός αποφασισμένων εξελίξεων, αλλά διαμορφωτής αυτών παίζοντας τον περιοχικό της ρόλο στην Αν. Μεσόγειο (για το εθνικό συμφέρον) αυτόν που θα επιτρέπει στο ΝΑΤΟ με τις δυνάμεις του και τα επιχειρησιακά του δίκτυα να διαδραματίσει τον ρόλο που επιδιώκει, αν φυσικά αυτό έχει κριθεί συμφέρον από την ελληνική κυβέρνηση.
Οι επιλογές της Ελλάδος για την συμμετοχή της στο ΝΑΤΟ, στην ΕΟΚ και αργότερα στην Ευρωπαϊκή Ένωση έχουν μεγάλη γεωπολιτική σημασία και ένα μεγάλο προβάδισμα έναντι των άλλων βαλκανικών χωρών και των χωρών της πρώην Σοβιετικής Ενώσεως, όσον αφορά στο ρόλο που καλείται κάθε μία χώρα να παίξει στη σημερινή πραγματικότητα.
Η Ελλάδα έχει όλους τους Γεωστρατηγικούς παράγοντες που απαιτούνται, στο νέο περιβάλλον της «Ισορροπίας Ισχύος» για να είναι η θέση της γεωστρατηγική πρώτου μεγέθους. Η θέση της στον «εσωτερικό δακτύλιο» της Καρδιάς της Ασίας (Heartland) και σε κρίσιμη θέση (Rimland) από την οποία ελέγχεται το Αιγαίο Πέλαγος και η έξοδος προς τη Μεσόγειο και τους Ωκεανούς είναι μεγίστης στρατηγικής αξίας. Η Ελλάς έχει πολιτική σταθερότητα, Ισχυρή Οικονομία (σε σχέση με τα βαλκανικά κράτη και τα κράτη της πρώην Σ.Ε), Ισχυρές Ένοπλες Δυνάμεις, οι οποίες συμμετέχουν και σε αποστολές «Petersberg» για τη διατήρηση (της ειρήνης) και επιβολή της ειρήνης αν χρειασθεί.
Τα λιμάνια της Βόρειας Ελλάδος και ιδιαίτερα αυτό της Θεσσαλονίκης βρίσκεται στην περιοχή του σημαντικοτέρου άξονα των Βαλκανίων Μόραβα – Βαρδάρ- Αξιού και στο σημείο συναντήσεώς του με εκείνο που ενώνει την Αδριατική με το Αιγαίο και τη Μαύρη Θάλασσα. Η στρατηγική του αξία του είναι μεγίστη για την υποστήριξη επιχειρήσεων προς Βορράν (όπως κατά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο με το άνοιγμα του Μακεδονικού μετώπου και τις πρόσφατες επιχειρήσεις στη Γιουγκοσλαβία) και για τις οικονομικές δραστηριότητες μεταξύ Ελλάδος – Βαλκανίων – Ευρώπης.
Με τη μεταφορά του Ανατολικού Ορίου του Δυτικού Κόσμου στη γραμμή : Ουράλια όρη – Ουράλης π. – Καύκασος – Ευφράτης π. – Ανατολική Μεσόγειος – Κύπρος αυξάνεται όχι μόνο η γεωστρατηγική αξία της Κύπρου, αλλά και της Ελλάδος, που σε συνδυασμό και με την Κρήτη μπορεί να χρησιμοποιηθούν ως βάσεις εξορμήσεως Αεροναυτικών Δυνάμεων για τον έλεγχο του διαύλου Σουέζ ή Μέση Ανατολή – Γιβραλτάρ και αντιστρόφως.
Η σχεδίαση της Γεωπολιτικής της Ελλάδος για τα επόμενα χρόνια (Βραχυπρόθεσμα – Μεσοπρόθεσμα – Μακροπρόθεσμα) περνάει μέσα από τις συμπληγάδες πέτρες της Γεωπολιτικής των συμμαχιών της (ΝΑΤΟ-ΕΕ) και των σχέσεών της με τα κράτη της ΜΑ της ΚΑ. Μέσα σε αυτό, το όχι και τόσο σταθερό περιβάλλον, η Ελλάδα είναι αναγκασμένη να καθορίσει τους δικούς της γεωπολιτικούς στόχους, οι οποίοι επιβάλλεται να υπηρετούν εθνικά, σταθερά, αμετακίνητα (Βόρειος Ήπειρος, Κύπρος, Αιγαίο) και να στηρίζονται στην εσωτερική της σταθερότητα, την εύρωστη οικονομία της και την αμυντική και εξωτερική της πολιτική.
Η οικονομική δραστηριότητα της Ελλάδος προς τις Βαλκανικές Χώρες και τις Χώρες της ΜΑ-ΚΑ θα πρέπει να εντατικοποιηθεί και προς της δύο κατευθύνσεις : την Οικονομική (αγροτικά προϊόντα, τρόφιμα κλπ) και την γεωοικονομική (μεταφορές, επικοινωνίες, ενέργεια, ναυτιλία κλπ). Η εύρωστη οικονομία συμβάλλει στην προμήθεια Ο.Σ, που αυξάνουν τη Μαχητική Ισχύ των Ενόπλων Δυνάμεων της Χώρας.
Συμπερασματικά εκτιμάται ότι όλος αυτός ο κύκλος ανακατατάξεων και εξομαλύνσεων και των διακρατικών σχέσεων στις περιοχές της ΚΑ και ΜΑ ευνοεί την Ελλάδα, η οποία μπορεί να συμβάλει σε μία θετική προσπάθεια αναδιοργανώσεως και ανοικοδομήσεως των χωρών αυτών με σημαντικά οφέλη. Στην κατεύθυνση αυτή θα συμβάλει και η συνέχιση της συμμετοχής των Ενόπλων Δυνάμεων σε ειρηνευτικές αποστολές στα πλαίσια της ΕΕ-ΝΑΤΟ-ΟΗΕ, διότι όπως αποδείχθηκε μέχρι τώρα (μετά από 50 χρόνια επιτυχούς προσφοράς σ’ αυτό τον τομέα) η παρουσία του Στρατού εκεί αποτελεί τους καλύτερους πρεσβευτές της Ελλάδος.

Θέμα: «Διαμόρφωση Νέων Γεωστρατηγικών Παραγόντων στη Μέση Ανατολή και Κεντική Ασία και οι Επιδράσεις τους στη Γεωπολιτική Κατάσταση της Περιοχής». (Γενικά Συμπεράσματα- Προτάσεις)
 
Συντάκτης: Ομάδα Μελετών - Ερευνών / ΣΕΕΘΑ
 
Ημερομηνία καταχώρησης: 3 Αυγούστου 2004
 

Η άμεση παρουσία των ΗΠΑ στην περιοχή του Ιράκ θα επιδράσει, μεσοπρόθεσμα, στην άμβλυνση της οξύτητας των καθεστώτων αυτών εναντίον των δυτικών (αμερικανικών) συμφερόντων με περιορισμό ίσως και την τρομοκρατικής δραστηριότητας, μακροπρόθεσμα δε με την εγκαθίδρυση και επικράτηση δημοκρατικών καθεστώτων, που θα συνεργάζονται με τη Δύση. Αυτό είναι πιθανόν να συμβάλει και σε μία κατ’ αρχήν μείωση της εντάσεως στο παλαιστινιακό, εφ’ όσον τα ακραία στοιχεία θα παύσουν να ενισχύονται και να χρηματοδοτούνται. Μακροπρόθεσμα δε ίσως αυτό να οδηγήσει σε κάποια μορφή λύσεώς του...